Tục thờ Sơn Trang là một tục thờ tối cổ của người Việt; ra đời từ thời Âu Lạc; cách đây cỡ 2000 năm. Còn tục thờ Tứ Phủ có lẽ chỉ thịnh hành khi có xuất hiện Thánh Mẫu Liễu Hạnh cách đây hơn 600 năm. Như vậy; Tục thờ Sơn Trang ban đầu là một tín ngưỡng riêng biệt không phải là tín ngưỡng Tứ Phủ.

Trước khi tín ngưỡng Tứ Phủ ra đời thì đây là một tín ngưỡng riêng biệt, là một dòng thờ riêng và tách bạch với các tín ngưỡng cùng thời. Như vậy có thể coi tục thờ Tứ Phủ bắt nguồn từ tục thờ Sơn Trang.

Tại sao Cung Sơn Trang lại được phối thờ trong các đền phủ theo tín ngưỡng Tứ Phủ ?

Việc phối thờ Sơn Trang trong cùng đền; phủ của tục thờ Tứ Phủ mang dấu ấn đậm nét tinh thần đoàn kết dân tộc giữa người Kinh đa số và các dân tộc thiểu số từ thời xa xưa. Điều đó muốn nói rằng đất nước Việt Nam là của chung mọi dân tộc Việt Nam và các dân tộc Việt đều thờ chung các vị Thánh. Sau khi giúp vua Lê Thắng trận và được sắc phong.

Chúa Sơn Trang là ai ?

Ngự tại Cung Sơn Trang (hay Tòa Sơn Trang) là Tam Tòa Sơn Trang. Tam Tòa Sơn Trang bao gồm:

+ Sơn Trang Đệ Nhất: Thanh Sơn Đại Vương Bạch Anh Quản Trưởng Sơn Lâm Công chúa Lê Mại Đại Vương.

+ Sơn trang Đệ Nhị: Diệu Tín Thiền Sư La Bình Công chúa.

+ Sơn Trang Đệ Tam: Sơn Trang đệ tam Diệu Nghĩa thiền sư Quế Hoa công chúa.

Nguồn khác thì cho rằng các chúa Sơn Trang chính là các Chúa Mường. Chúa Mường được thờ từ rất lâu đời . Từ thời vua Hùng đã có hình ảnh Chúa Mường; nhân dân ta tôn xưng Chúa Mường là chúa Sơn Trang . Trong sách cũng có câu hiệu viết Chúa Mường Sắc Tướng Đại Vương Bạch Anh Quản Trưởng Sơn Lâm Công Chúa; 3 vị tối linh quyền hành 1 cõi.

Lịch sử Chúa Sơn Trang hay lịch sử các Chúa Mường

Lịch sử của tam Vị chúa Mường như sau:

1. Chúa đệ Nhất

Thành Sơn Đại Vương Bạch Anh Quan Trưởng Sơn Lâm Công Chúa: Chúa Bà Thanh Sơn được thờ ở Tam Đảo một trong những địa linh của đất nước . Chúa xuất hiện ở thời Vua Hùng …Truyện kể rằng Kinh Đô Bạch Hạc bị giặc vây hãm vào thế khốn cùng bỗng đâu xuất hiện 1 người con gái từ trên núi Tam Đảo cùng 3 nghìn quân Mường kéo xuống giải vây cho Kinh Đô Giặc tan người con gái ấy cùng quân lui về núi Tam Đảo .

– Triều Đình nhân dân nhớ ơn lập miếu thờ ở chân núi Tam Đảo ; đền thờ ở Tam Đảo trải qua các đời kể cả thời bắc thuộc . Đền là 1 trong những Long mạch thần khí của đất nước . Đến đời Trần cho sửa sang lại đền phong Sắc Đại Vương . Hiệu viết Chúa Mường Bạch Anh Quản Trưởng Sơn Lâm Công Chúa . Đến đời hậu Lê phong Lê Mại Đại Vương .

2. Chúa đệ nhị

Bạch Hạc Xuân Nương công chúa. Bà Xuân Nương là tướng của Hai Bà Trưng là người Mường khởi nghĩa vùng Bạch Hạc .

3. Chúa đệ tam

Chúa có tên huý là Đinh Thị Vân chính là Thác Bờ Công Chúa hay Miếng công chúa . Chúa có công nuôi dưỡng vua Lê Thái Tổ và nghĩa quân. Chúa thác hoá ở thác Bờ ngày nay. Vua phong Chế Thắng Hoà Diệu Đại Vương làm chúa đất Hoà Bình; Sơn La; Lai Châu; Điện Biên Anh Linh lừng lẫy khắp chốn sơn trang. Ngài là chúa Bản Cảnh đất Hoà Bình nói riêng và là chúa động Mường nói chung.

Như vậy; các nguồn cho rằng tên của Chúa Mường Đệ Nhị và Chúa Mường Đệ Tam có sự khác nhau. Đó cũng là chuyện thường tình vì hiên nay các thánh tích chỉ chủ yếu là tương truyền. Nhưng sự thống nhất của hai tác giả này là Động Sơn Trang là thờ Tam Vị Chúa Mường.

– Chầu Bà Đệ Nhị là đại diện của Mẫu Thượng Ngàn cai quản tam thập lục động; thập nhị tiên nàng; bát bộ sơn trang. Trong tòa Sơn trang chia ra làm 12 chốn Mán; 12 chốn Mường; 12 chốn man di Thổ tộc cho nên mới gọi là tam thập lục động sơn lâm sơn trang; và 82 cửa rừng; 72 cửa biển; bát bộ sơn trang (8 tướng trai); thập nhị bộ tiên nàng (12 tướng gái).

Bát Bộ Sơn Trang là ai ?

– Theo tương truyền Mẫu Thượng Ngàn lấy ông họ Đỗ ở Đồng Đăng; hạ sinh được ông Đỗ Đống; Ông Đỗ Đống lấy bà Nguyễn Thị Tươi sinh ra 8 tướng phù giúp An Dương Vương; sau này hiển linh phù giúp Hai Bà Trưng và các đời Lý; Trần; Lê. Nhân dân ta gọi là 8 tướng sơn trang; Cai quản Các Lũng; Các Nương Núi Rừng; gồm: Đỗ Trinh; Đỗ Triệu; Đỗ Hiệu; Đỗ Trung; Đỗ Bích; Đỗ Trương; Đỗ Cường; Đỗ Dũng.

12 cô Sơn Trang là ai?

Thập nhị cô Sơn Trang là 12 thánh cô đi theo hầu Mẫu Thượng Ngàn. Các cô không thuộc Tứ Phủ Thánh Cô nhưng đôi khi các cô vẫn ngự đồng. 12 Cô Sơn Trang này là: Cô Cả Núi Dùm; Cô Đôi Bắc Lệ; Cô Bơ Thượng Ngàn; Cô Tư Ỷ La; Cô Năm Đồng Tiền; Cô Sáu Đồi Ngang; Cô Tám Thượng Ngàn; Cô Chín thượng ngàn; Cô Mười Suối Ngang; Cô Mười Một Đồng Nhân; Cô Mười Hai Thượng Ngàn. (theo ý kiến của Mười hai cô sơn trang )

Những ý kiến tham khảo khác về Chúa Sơn Trang:

– Có tài liệu cho rằng Cô Đôi Thượng Ngàn là Bà Chúa Sơn Trang.

– Người viết cho rằng điều này chưa thưc sự có thuyết phục lắm.

– Có tài liệu cho rằng Chúa Sơn trang được coi là Mẫu Đệ Tứ Nhạc Tiên được phủ diện hầu sau Tam Tòa Thánh Mẫu. Việc coi Chúa Sơn Trang như Mẫu thứ tư sau Tam Tòa Thánh Mẫu thể hiện tinh thần đoàn kết dân tộc giữa các dân tộc Việt Nam và cũng thể hiện một điều Dân tộc Việt nam đều thờ chung các vị thánh; với quan niệm này có cơ sở hơn là coi Chúa Sơn Trang là Cô Đôi Thượng Ngàn. Lưu ý khái niệm Mẫu Địa Tứ Nhạc Tiên khác với Mẫu Đệ Tứ (Mẫu Địa) trong Tứ Phủ Thánh Mẫu.

– Nhưng có nhiều ý kiến cho rằng Chúa Sơn Trang cũng là hiện thân của Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn. Hay nói cách khác Mẫu Thượng Ngàn ngự tại Động Sơn Trang thì được gọi là Chúa Sơn Trang. Nếu hiểu theo cách này thì Chúa Sơn Trang chỉ là hiện thân của Mẫu Thượng Ngàn.

– Như vậy; động Sơn Trang thờ ai còn là một điều còn phải tranh cãi. Tuy vậy, động Sơn Trang hiện là một phần không tách rời trong tục thờ của Tứ Phủ.

Cách chuẩn bị lễ vật (mâm cúng) cúng ban Sơn Trang

Khi đến dâng hương ở các đền chùa nên sắm các lễ chay như hương, hoa tươi, quả chín, oản, xôi, chè… Không đặt lễ mặn ở khu vực Phật điện tức là chính điện, tức là nơi thờ tự chính của ngôi chùa. Trên hương án của chính điện chỉ được dâng đặt lễ chay, tịnh. Việc sắm sửa lễ mặn như cỗ tam sinh (trâu, dê, lợn), thịt gà, giò, chả… chỉ có thể được chấp nhận nếu như trong khu vực chùa có thờ tự các vị Đức Ông, Thánh, Mẫu và chỉ dâng đặt tại ban thờ hay điện thờ mà thôi. Cỗ mặn sơn trang gồm những đồ đặc sản Việt Nam: cua, ốc, lươn, ớt, chanh quả…Nếu có gạo nếp cẩm nấu xôi chè thì cũng thuộc vào lễ này. Theo lệ thường, khi sắm lễ mặn sơn trang, người ta thường sắm theo con số 15:

+ 15 con ốc, cua,

+ 15 quả ớt, chanh hoặc có thể chỉ cần 1 quả nhưng được khía ra làm 15 phần…

Con số 15 này tương ứng với 15 vị được thờ tại ban sơn trang (1 vị chúa, 2 vị hầu cận, 12 vị cô sơn trang)

Văn khấn ban Sơn Trang

Nam mô a di Đà Phật!

Nam mô a di Đà Phật!

Nam mô a di Đà Phật!

Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.

Con kính lạy Đức chúa Thương Ngàn đỉnh thương cao sơn triều mường Sơn tinh công chúa Lê Mại Đại Vương ngọc điện hạ.

Con kính lạy Đức Thượng Ngàn chúa tể Mị Nương Quế Hoa công chúa tối tú tối linh, cai quản ba mươi sáu cửa rừng mười hai cửa bể.

Con kính lạy chư Tiên, chư Thánh chư Thần, Bát bộ Sơn trang, thập nhị Tiên Nàng, Thánh cô Thánh cậu, Ngũ hổ Bạch xà Đại tướng.

Hương tử con là……………………. Ngụ tại……………………….. Nhân tiết……………

Chúng con thân đến phủ chúa trên ngàn, đốt nén tâm hương kính dâng lễ vật, một dạ chí thành, chắp tay khấn nguyện.

Cúi xin lượng cả bao dung, thể đức hiếu sinh, phù hộ độ tri cho chúng con cùng cả gia quyến chín tháng đông, ba tháng hè được sức khỏe dồi dào, phúc thọ khang ninh, lộc tài vượng tiến, công việc hanh thông, vạn sự tốt lành.

Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám, phù hộ độ trì.

Nam mô a di Đà Phật!

Nam mô a di Đà Phật!

Nam mô a di Đà Phật! 
#sontrang  

VĂN KHẤN TỨ PHÚ

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
- Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương
- Con lạy Ngũ Phương, Ngũ Phật, Thập Phương Thập Phật, hằng hà sa số Đức Phật công đức vô lượng vô biên.

- Đức Thế tôn bản sư Thích Ca Mâu Ní Phật.
- Đức Đông phương giáo chủ Dược Sư Lưu Ly Quang Vương Phật.
- Đức Tây phương cực lạc thế giới đại từ đại bi A Di Đà Phật.
- Đức Đương lai hạ sinh Di Lặc Tôn Phật.
- Đức Đại trí Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát.
- Đức Đại hạnh Phổ Hiển Bồ Tát.
- Đức đại bi Quán Thế Âm Bồ Tát.
- Đức Đại lực Đại Thế Chí Bồ Tát.
- Đức Đại nguyện Địa Tạng Vương Bồ Tát.
- Đức Đại hiếu Mục Kiền Liên Bồ Tát
- Đức Chuẩn Đề Minh Vương Bồ Tát.

Chư vị Bồ Tát, chư Hiền Thánh Tăng vạn linh vạn phép Hộ Pháp chư Thiên, Thiện thần Bồ Tát, Thập bát Long thần, Già Lam Chân Tể.

Con cung thỉnh mời đức Thiên phủ Chí tôn vô sắc giới tứ không, tứ thiên Huyền Khung Kim Quyết Ngọc Hoàng Đại Đế Ngọc Điện Hạ.

Cung thỉnh mời đức Tây Vương Mẫu Nương Nương Diêu Trì Kim Mẫu.

Cung thỉnh mời Đại thánh Nam Tào Lục Tỉ Duyên Thọ Tinh Quân.

Cung thỉnh mời Đại thánh Bắc Đẩu Cửu Hoàn Giải Ách Tinh Quân.

Cung thỉnh Bắc Cực Thiên Trung, Tam Nguyên, Tam Phẩm, Tam Quan.

Cung thỉnh Cửu Tinh Thiên Chúa, Thập Nhị Bát Tú.

Cung thỉnh đức Khuông Quốc Đại Vương Tản Viên Sơn Thánh.

Con cung thỉnh mời đức Địa Phủ chí tôn Bắc Âm Phong Đô Nguyên Thiên Đại Đế Địa Cung Hạ.

Cung thỉnh mời Địa Phủ Thập Diện Minh Vương.

Con cung thỉnh mời đức Thuỷ Phủ chí tôn Phù Tang Cam Lâm Đại Đế Thủy Cung Hạ.

Cung thỉnh mời Thuỷ phủ Bát Đại Long Vương.

Con cung thỉnh mời Ngũ Nhạc Thần Vương Dương Phủ Thánh Đế Quân Ngọc Động Hạ.

Con cung thỉnh mời Lục Cúng Thần Nữ Tứ Vị Thánh Mẫu.

Cung thỉnh mời Mẫu Đệ Nhất Thiên Tiên Cửu Trùng Thanh Vân Lục Cung Bán Thiên Công Chúa Thiên Cung Hạ.

Cung thỉnh mời Mẫu Đệ Nhị Địa Tiên Quỳnh Hoa Liễu Hạnh Mã Hoàng Công chúa Sắc Phong Chế Thắng Hòà Diệu Đại Vương Địa Cung Hạ.

Cung thỉnh mời Mẫu Đệ Tam Thoải Tiên Thuỷ Tinh Công chúa Xích Lân Long Nữ Tinh Cung Hạ.

Cung thỉnh mời Mẫu Đệ Tứ Nhạc Tiên Diệu Tín Diệu Nghĩa Thiền Sư Tuần Quán Đông Cuông Thượng Đẳng cao sơn triều mường Sơn Tinh công Chúa Lê Mại Đại Vương Lâm Cung Hạ.

Cung thỉnh mời nhị vị trưởng quản Sơn Lâm Bạch Anh Mị Nương La Bình Công chúa:

Con cung thỉnh mời hội đồng văn võ Trần Triều Hiển Thánh:

Cung thỉnh mời đức ông Trần Triều Quốc Công Tiết Chế Hưng Đạo Đại Vương.

Cung thỉnh mời Trần Triều Vương Phụ, Trần Triều Vương Mẫu, Trần Triều Vương Phu Nhân, Trần Triều Vương Huynh, Trần Triều Vương Đệ.

Cung thỉnh mời tứ vị Vương Tử Đại Vương, thỉnh mời Trần Triều Phò Mã đức ông Phạm Ngũ Lão Diện Suý Tôn thần.

Cung thỉnh mời Nhị Vị Vương Cô Hoàn Thánh.

Cung thỉnh mời Cô Bé Cửa Suốt, Cậu Bé Cửa Đông.

Cung thỉnh mời tả quan Nam Tào, hữu quan Bắc Đẩu, văn võ bá quan quân thần trần triều, binh hùng tướng mạnh dẹp giặc Nguyên Mông.

Con cung thỉnh mời hội đồng chúa Mán, Mường, Nùng, Dao, Sơn Trại, Chúa Sơn Lâm, Chúa Sơn Trang 18 cửa ngàn 12 cửa bể, Bát Bộ Sơn Trang, Tám Tướng Hùng Binh, Thập Nhị Tiên Nàng.

Cung thỉnh mời Tam thập lục Chúa Bà: 12 bà Chúa Bói, 12 bà Chúa Chữa, 12 bà Chúa Tài lộc.

Con cung thỉnh mời Ngũ Vị Vương Suan, Lục Phủ Tôn Quan.

Con cung thỉnh mời Tứ Phủ Chầu Bà, ba bà Chầu Thiên, ba bà Chầu Nhạc, ba bà Chầu Thoải, ba bà Chầu Địa.

Con cung thỉnh mời Tứ Phủ Thánh Hoàng, thập vị Hoàng Tử Thoải Cung.

Con cung thỉnh mời Tứ Phủ Thánh Cô, các cô trên ngàn, các cô dưới thoải, các cô bồng đảo bồng lai, các cô trấn thủ cửa rừng, cung thỉnh mời Cô Bé bản đền tối linh.

Con cung thỉnh mời Tứ Phủ Thánh Cậu, cung thỉnh mời Cậu Bé bản đền.

Con cung thỉnh mời Ngũ Dinh Thiên Tướng, Ngũ Hổ Thần Quan, Thanh Xà Thần Tướng, Bạch Xà Thần Quan, tả Thiên Nhiên, hữu Lực Sĩ.

Con cung thỉnh mời hội đồng các bóng các giá 18 cửa ngàn 12 cửa bể.

Con cung thỉnh mời Chầu, Chúa thủ đền, Quan thủ điện, Thân kì, Thần linh, Sơn thần, Thổ Địa bản xứ.

Đệ tử con tên là:......... tuổi:......

Ngụ tại:.........

Kim niên kim nguyệt cát nhật lương thời.

Hôm nay ngày:... Tháng:... Năm:...

Đệ tử con nhất tâm một lòng, nhất tòng một đạo, nhất tâm trí thiết, nhất dạ chí thành, đêm tưởng ngày mong, tu thiết hương, hoa, đăng, trà, quả, thực mang miệng về tâu, mang đầu về bái, trên con tấu thượng thiên, dưới con đệ trình long cung thủỷ phủ cùng đồng gia quyến đăng bái yết cửa đình thần tam tứ phủ........ (tên đền) linh từ.

Mong trên cha độ, dưới mẫu thương, đèn trời đuốc biển soi đường dẫn lối, phù hộ độ trì cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, che trở cho gia chung chúng con bình an vô sự, vạn sự như ý, có bệnh thì tan, có nạn thì qua, tai quan nạn khỏi ......

Giãi tấm lòng thành cúi xin Phật Thánh Chúa Tiên anh linh chứng giám!

Cung thỉnh Công Đồng Lục Cung Tiên Tổ dòng họ..... nguyên quán....., Tổ Cô Mãnh Tướng, Cậu Bé Cô Bé tại gia, chư vị vong linh trong dòng họ đang hầu hạ Phật Thánh, làm đầy tôi kẻ tớ tại các bản đền bản phủ tấu đối phụng đình cho con cháu cầu sao được vậy...

Giãi tấm lòng thành, cúi xin chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)

Cẩn tấu!
#den

VĂN KHẤN LỄ THÁNH MẪU LIỄU HẠNH

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)

Hương tử chúng con thành tâm kính lạy Đức Hiệu Thiên Chí tôn kim quyết Ngọc Hoàng Huyền cung cao Thượng Đế.

Con kính lạy:

- Đức Cửu Trùng Thanh Vân lục cung Công chúa.
- Đức Thiên Tiên Quỳnh Hoa Liễu Hạnh Mã Hoàng Công chúa, sắc phong Chế Thắng Hòa Diệu Đại Vương, gia phong Tiên Hương Thánh Mẫu.
- Đức Đệ Nhị đỉnh thượng cao sơn triều mường Sơn Tính
- Công chúa Lê Mại Đại Vương.
- Đức Đệ Tam Thủy Phủ, Lân Nữ Công chúa.
- Đức Đệ Tứ Khâm Sai Thánh Mẫu, Tứ Vị Chầu Bà, năm tòa Quan lớn, mười dinh các Quan, mười hat Tiên Cô, mười hai Thánh Cậu, Ngũ Hổ Đại tướng, Thanh Hoàng Bạch Xà Đại tướng.

Tín chủ con là:.....

Cùng gia quyến, ngụ tạt:......

Hôm nay tại ...... tín chủ con đến... ...thắp nén hương thơm khấu đài vọng bái, lòng con thành khẩn, kính dâng lễ vật, cúi xin các Ngài Lưu phúc lưu ân, phù hộ độ trì, bốn mùa không hạn ách nào xâm phạm, tám tiết có điều lành tiếp ứng. Cháu con được chữ bình an, gia đạo hưng vượng. Cầu xin Thánh Mẫu, gia ân tác phúc, độ cho gia quyến chúng con an ninh, khang thái, mi sự không lo, cả nhà vui vẻ, ơn nhờ đức huệ.

Cúi mong ơn đức cao dầy, thương xót phù trì bảo hộ, lòng

thành kính cẩn, xin Thánh Mẫu chứng giám.

Giãi tấm lòng thành, cúi xin chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)

Cẩn tấu!
#den  #maudenhat 

VĂN KHẤN LỄ TAM TOÀ THÁNH MẪU

(Đức Đệ Tứ Khâm Sai Thánh Mẫu, Tứ Vi Chầu Bà, năm toà guan lớn, mười dinh các Guan, mười hai Tiên Cô, mười hai Thánh Cậu, Ngũ Hổ Đại tướng, Thanh Hoàng Bạch Xà Đại tướng)

• Con kính lạy Đức Hiệu Thiên Chí tôn kim quyết Ngọc Hoàng Huyền cung cao Thượng Đế.

• Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, chư vị Tôn thần.

• Con xin kính Cửu trùng Thanh Vân lục cung Công chúa.

• Con kính lạy Đức Thiên tiên Quỳnh Hoa Liễu Hạnh Mã Hoàng Công chúa, sắc phong Chế Thắng Hoà Diệu Đại Vương, gia phong Tiên Hương Thánh Mẫu.

• Con kính lạy Đức Đệ Nhị đỉnh thượng cao sơn triều mường

Sơn Tinh Công chúa Lê Mại Đại Vương.

- Con kính lạy Đức Đệ Tứ Khâm Sai Thánh Mẫu, Tứ Vi Chầu Bà, năm tòà guan lớn, mười dinh các guan, mười hai Tiên Cô, mười hai Thánh Cậu, Ngũ Hổ Đại tướng, Thanh Hoàng Bạch Xà Đại tướng.

Tuổi........

Hương tử con là.......

Ngụ tại.......

Hôm nay là ngày. tháng....năm......(Âm lịch)

Hương tử con đến nơi điện (hoặc phủ, hoặc đền)......... chắp tay kính lễ khấu đầu vọng bái, kính dâng lễ vật, cúi xin các Ngài phù hộ độ trì cho gia đạo chúng con sức khỏe dồi dào, phúc thọ khang ninh, cầu tài đắc tài, cầu lộc đắc lộc, cầu bình an đắc bình an, gặp nhiều may mắn.

Giãi tấm lòng thành, cúi xin chứng giám.

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)

Cẩn tấu!
#den

VĂN KHẤN KHI CÚNG TẠI ĐÌNH, ĐỀN, MIẾU, PHỦ

Ý nghĩa:

Theo văn hóa truyền thống của người Việt ta thì ở mỗi tỉnh, thành, làng, xã đều có đình, đền, miếu, phủ là nơi lập lên để thờ tự Thần linh, Thành Hoàng, Thánh Mẫu. Các vị Thần linh, Thành Hoàng, Thánh Mẫu là các bậc tiền nhân đã có công với dân làng, xã tắc và dân tộc trong lịch sử đấu tranh, gìn giữ, xây dựng và bảo vệ đất nước.

Đến nay, mọi người vẫn theo lệ xưa thường đi lễ ở đình, đền, miếu, phủ trong ngày lễ hội, Tết và ngày Rằm, mồng Một để tỏ lòng tôn kính, ngưỡng mộ biết ơn các bậc Tôn thần đã có công với đất nước.

Đình, đền, miếu, phủ cũng là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng, duy trì tình cảm yêu nước bởi sự lưu truyền, sự linh diệu của các thần. Một số trong họ đã đi vào trang sử oai hùng của dân tộc Việt Nam như: Đền Hùng thờ Vua Hùng; Đền Gióng (ở Sóc Sơn) thờ Thánh Gióng, Đền Bà Chúa Kho ở Bắc Ninh.

Đình, đền, miếu, phủ không những là nơi thờ tự mà còn là những nơi sinh hoạt tâm linh, tín ngưỡng. Mọi người đến Đình, đền, miếu, phủ để cầu khấn những điều tốt lành và mong muốn được ban những điều tốt đẹp cho bản thân và gia đình.

Sắm lễ dâng hương:

Khi đến đình, đền, miếu, phủ nên có lễ vật để tỏ tấm lòng thành dù cho lễ to nhỏ thế nào thì do tùy tâm. Dù là nơi thờ Thánh, Thần, Mẫu nhưng vẫn có thể dùng lễ chay như hương hoa, xôi oản, bánh trái hoặc cổ chay để dâng cúng, hoặc dùng đồ mặn để cúng đều được

Lễ chay

Lễ để dâng ban Phật, Bồ Tát (nếu có): Hương hoa, xôi oản, bánh trái, trầu cau, trà...

Lễ để dâng ban Thánh Mẫu: Ngoài những thứ như dâng ban Phật, Bồ Tát thì nên sắm thêm một số mã để dâng cúng, bao gồm: tiền, vàng, nón, hia...

Lễ mặn

Mọi người thường dâng cúng gà, lợn, giò, chả... được làm tinh sạch và đặt tại ban thờ Ngũ vị quan lớn tức là ban Công Đồng.

Lễ đồ sống

Trứng (5 quả trứng vịt - đặt trong 1 đĩa và 2 quả trứng gà đặt trong 2 cốc), gạo, muối hoặc thịt mồi (một miếng thịt lợn ngon khoảng vài lạng, được khía cẩn thận làm 5 phần) và kèm theo lễ này cũng có thêm tiền vàng mã. Đặt lễ này tại hạ ban Công Đồng Tứ Phủ nơi dành riêng cho việc dâng cúng quan Ngũ Hổ, Bạch Xà.

Cỗ mặn Sơn Trang

Gồm những đồ đặc sản: Cua, ốc, lươn, ớt, chanh quả... có thêm gạo nếp cẩm nấu xôi chè vào lễ này để dâng cúng thì rất tốt.

Thông thường, khi sắm lễ mặn Sơn Trang, mọi người thường sắm theo con số 15: 15 con ốc, cua, 15 quả ớt, chanh hoặc có thể là 1 quả luộc được khía ra làm 15 phần... Con số 15 này tương ứng với 15 vị được thờ tại ban Sơn Trang.

Tên của 15 vị được thờ tại ban Sơn Trang như sau: 
1 vị chúa.

2 vị hầu cận.

12 vị cô Sơn Trang.

Lễ dâng cúng ở ban thờ Cô, thờ Cậu Hương hoa, phẩm oản, bánh trái Đồ mã như hài, hia, nón áo...

Gương, lược... và những đồ nhỏ xinh đẹp mắt được đựng trong bao hoặc túi đẹp.

Lễ thần Thành Hoàng, Thư Điền

Thường là dâng lễ mặn gồm: chân giò lợn luộc, xôi, rượu, tiền,

vàng ma.

Lưu ý khi hạ lễ:

Sau khi khẩn, lễ ở các ban thờ xong, trong khi đợi hết một tuần hương mọi người thường viếng thăm phong cảnh nơi thừa tự, thờ tự.

Khi thắp hết một tuần hương mọi người có thể thắp thêm một tuần hương nữa và vái 3 vái trước mỗi ban thờ rồi hạ mã (tiền, vàng hay đồ mã) đem đi hóa tại khu vực hoa vàng.

Nên hóá tiền, vàng... từng lễ một, thứ tự từ lễ của ban thờ chính cho tới cuối cùng là lễ tiền vàng... ở ban thờ Cô, thờ Cậu.

Sau khi hóa tiền vàng xong thì mới hạ lễ dâng cúng khác. Khi

hạ lễ phải hạ từ ban ngoài cùng vào đến ban chính.

Riêng các đồ lễ ở bàn thờ Cô, thờ Cậu như gương, lược... thì không hạ xuống mà để nguyên trên ban thờ, tuyệt đối không đem về.

Lưu ý về trình tự dâng lễ:

Lễ trình thần Thổ Địa, Thủ Đền đầu tiên. Gọi là lễ trình vì đó là lễ cáo Thần linh Thổ Địa nơi mình đến dâng lễ. Người thực hành tín ngưỡng cáo lễ Thần linh cho phép được tiến hành lễ tại đình, đền, miếu, phủ.

Tiếp đến mọi người sửa bày lễ cúng, mỗi lễ đều được sắp bày ra các mâm và khay chuyên dùng vào việc cúng lễ tại đình, đền, miếu, phủ.

Kế đến là đặt lễ vào từng ban và lưu ý phải dâng lễ bằng hai tay, đặt ngay ngắn lên ban thờ. Phải đặt lễ vật lên ban chính rồi trở ra ban ngoài cùng. Sau khi đặt lễ cho từng ban xong thì mọi người mới được thắp hương.

Khi hành lễ, phải lễ từ ban thờ chính đến ban ngoài cùng.

Thông thường lễ ban cuối cùng là ban thờ Cô, thờ Cậu.

Thứ tự khi thắp hương: Thắp từ trong ra ngoài. Ban thờ chính của điện được đặt theo hàng dọc, ở gian giữa được thắp hương trước. Các ban thờ hai bên được thắp hương sau khi đã thắp xong hương ban chính ở gian giữa.

Khi thắp hương phải thắp số lẻ: 1, 3, 5, 7 nén (mọi người hay thắp 3 nén). Khi châm xong lửa cho hương thì mọi người phải dùng hai tay dâng hương lên ngang trán, vái ba vái rồi dùng cả hai tay kính cẩn cắm hương vào lư hương trên ban thờ.

Nếu có sớ tấu trình (xin, cầu) thì phải kẹp sớ vào giữa bàn tay hoặc đặt lên một cái đĩa nhỏ, hai tay nâng đĩa sớ lên ngang mày rồi vái ba lần.

Ngày trước mọi người thường thỉnh chuông ba hồi chuông rồi mới lễ, hiện này việc này ít người làm.

Khi tiến hành lễ dâng hương mọi người có thể đọc văn khấn hoặc số trình trước các ban, nếu không đọc thì chỉ cần đặt văn khấn, sớ trình lên một cái đĩa nhỏ, rồi đặt vào mâm lễ dâng cúng cũng được. Khi hóa thì phải khóa văn khấn trước hóa lễ mã sau.
#den